मलाई पनि निद्रा लागेन पढे पछिको पाठकीय टिप्पणि- डा. राजेन्द्रप्रसाद अधिकारी

 

डा. राजेन्द्रप्रसाद अधिकारी

मलाई पनि निद्रा आएन कथासङ्ग्रहका कथामा समाजचित्रण - बद्रीप्रसाद ढकाल

कविता र कथा दुवै क्षेत्रमा समानान्तर रूपमा सिर्जनारत मातृका पोखरेल (२०२३) नेपालको वाम–सांस्कृतिक आन्दोलनमा पनि निरन्तर सक्रिय व्यक्तित्व हुन् । २०५० को दशकको सुरुवातदेखि विभिन्न सांस्कृतिक सङ्गठनका नेतृत्वदायी जिम्मेवारीहरूमा रहेर काम गर्दै आएका पोखरेलका यसअघि चार कवितासङ्ग्रह सेतो दरबारको छेउबाट, यात्राको एउटा दृश्य, अनुहारहरू र मित्रताको आकाश र दुई कथासङ्ग्रह सन्त्रस्त आँखाहरू र घाम झुल्किनुअघि प्रकाशित छन् । उनले थुप्रै साहित्यिक पत्रिका र स्मृति ग्रन्थहरू पनि सम्पादन गरेका छन् । मलाई पनि निद्रा लागेन पोखरेलको तेस्रो कथासङ्ग्रह हो । नेपाली साहित्य विभिन्न विधामा रचना गर्ने मातृका पोखरेल समसामयिक धाराका साहित्यकार हुन् । उनले कविता तथा सङ्ग्रहका कथा विधामा साहित्य रचना गरेका छन् ।  मलाई पनि निद्रा लागेन कथासङ्ग्रहका कथामा समाजलाई जागृत गर्नका लागि समाजमा ठुला र इज्जतदार भनिएको पात्रको आºनै मुखबोलीबाट कृत्यको उजागर गरिएको छ । 

कथाकार मातृका पोखरेलको मलाई निद्रा आएन कथासङ्ग्रहमा विभिन्न विषयवस्तुका उज्यालोको प्रतीक्षा, महानगरभित्र, थवाङ हेर्ने रहर, मुक्तिनगर, बाध्यता, बाढीको आवाज, अँधेरी रातको एउटा कथा, मलाई पनि निद्रा लागेन, इतिहासको चिहानमाथि उभिएर, चियाको खैरो जालो, सानीमा फेरि फर्किनु भएन !, तर, यो सपना होइन, रसिद, शर्मा अङ्कलको सेकुवा कर्नर र होलटाइमर शीर्षकका कथाहरू समाविष्ट छन् । यस सङ्ग्रहका अधिकांश कथामा वर्गीय चिन्तन, क्रान्तिचेत, स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय भावको वैचारिक पक्ष प्रबल भएर देखापरेको पाइन्छ । निम्नवर्गीय पात्रको सामाजि अवस्थालाई कथामा प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ ः मलाई त केही थिएन हजुर, ऊ काठमान्डूमै छ भनेर देख्नेहरूले भनेकै थिए । उसको चिन्ताले तिलककी आमाको हाड र छाला मात्र बाँकी छ । ऊ गएको यतिका वर्ष भइसक्यो । हजुरले खोजी गरेर पठाइदिए ठूलो गुन सम्झने थियौ । यति भनिसक्दा साइला दमाईंको एक थोपा आँंसु भुँईमा खसिसकेको थियो । (पृ.१०)

भूमिहीन सुकुम्वासीहरूको सङ्ख्या निकै ठूलो थियो र उनीहरूको जीवन निकै कष्टकर थियो । स्थानीय जमिनदारहरूको मात्र नभएर काठमाडौमा बस्ने राणा, शाह र उनीहरूका नातेदारहरूले कब्जा गरेर राखेका जमिनहरू पनि प्रशस्तै थिए । पहाडी इलाकामा भन्दा जमिनदारी प्रथाको भयावह रूप देखेको थिएँ मैले त्यहाँ । भूमिहीन सुकुम्वासीहरूले नारकीय जीवन बिताइरहेका थिए । जमिनदारहरू उनीहरूलाई मान्छेको कोटीभित्र राखेर व्यवहार गर्दैनथे । सामन्त, जमिनदारहरूको आँखामा उनीहरू पशुलोकभित्रकै प्राणीहरू थिए । (पृ.२७)

म बागमतीको पुलमाथि पुग्दा प्रहरी र सुकुम्वासीहरूको बीचमा भीडन्त भइरहेको थियो । प्रहरी ज्यादतिले सीमा नाघिरहेको थियो । परैबाट देखे कमरेड सरलाको सानो छोरो बच्चाहरूको एउटा समूह बनाएर डोजरमा ढुङ्गा हान्दै थियो । पुलिसहरू के बच्चा के बुढापाका, कोही नभनी लाठी बर्साइरहेका थिए र तिनीहरूले क्रूरतापूर्वक घर–टहराका मानहरू बागमती नदीमा फ्याँकिरहेका थिए ।

देख्दादेख्दै एक निमेषमा मानिसहरूको ठूलो सङ्ख्या बेघरबार भयो । मसँग अन्तरसम्बन्ध भएका सबै कामरेड बेघरबार भएका थिए । (पृ.६७)

नेपाली समकालीन कथासाहित्यमा सामाजिक यथार्थलाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्ने कथाकार हुन रूपमा मातृका पोखरेल । उनका कथाले पाठकलाई समाजका समस्या बुझ्न, अन्यायप्रति सजग हुन र सकारात्मक परिवर्तनतर्फ अग्रसर हुन प्रेरित गर्छन् । त्यसैले उनी नेपाली साहित्यमा महŒवपूर्ण स्थान ओगट्ने कथाकार हुन् । उनले समाजका दबिएका, शोषित र पीडित वर्गको जीवनभोगाइलाई आफ्ना कथामा जीवन्त ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । उनको लेखन केवल मनोरञ्जनका लागि नभई समाजप्रति उत्तरदायित्वबोधले प्रेरित देखिन्छ । पोखरेलका कथामा मुख्यतः निम्न तथा मध्यमवर्गीय जीवन, गरिबी, बेरोजगारी, वर्गीय असमानता, राजनीतिक अन्याय र सामाजिक विसङ्गतिहरूको चित्रण पाइन्छ । उनले गाउँ र सहर दुवै परिवेशलाई आफ्ना कथामा उतारेका छन् । विशेष गरी श्रमिक वर्गको सङ्घर्ष, उत्पीडन र परिवर्तनको चाहनालाई उनले गहिरो संवेदनाका साथ प्रस्तुत गरेका छन् । यसबाट उनको लेखनमा सामाजिक यथार्थवादको स्पष्ट प्रभाव देखिन्छ ।

भाषाशैलीका दृष्टिले उनका कथाहरू सरल, स्पष्ट र प्रभावकारी छन् । अनावश्यक अलङ्कारभन्दा बढी जीवनको यथार्थ चित्रणमा उनी केन्द्रित देखिन्छन् । पात्रहरू स्वाभाविक र जीवनसँग नजिक छन्, जसले पाठकलाई कथासँग भावनात्मक रूपमा जोड्न सहयोग पु¥याउँछ । उनका कथामा विद्रोहको स्वर पनि सुन्न सकिन्छ, जसले समाज परिवर्तनको सन्देश दिन्छ । उनका कथाहरूमा सामाजिक यथार्थवाद प्रमुख प्रवृत्तिका रूपमा देखिन्छ । उनले अनावश्यक कल्पनाभन्दा यथार्थ जीवनका घटनालाई प्राथमिकता दिएका छन्। भाषा सरल, स्पष्ट र सहज छ, जसले पाठकलाई सजिलै कथाभित्र प्रवेश गराउँछ । साथै उनका कथामा मानवीय संवेदना, विद्रोहको स्वर र परिवर्तनको आकाङ्क्षा पनि स्पष्ट देखिन्छ । यसरी मातृका पोखरेलका कथाहरू नेपाली समाजको दर्पणका रूपमा देखिन्छन् । उनले साहित्यलाई समाज रूपान्तरणको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। त्यसैले उनी नेपाली कथासाहित्यका प्रतिबद्ध, प्रगतिशील र प्रभावशाली कथाकारका रूपमा परिचित छन् । नेपाली समकालीन कथासाहित्यमा प्रगतिशील चेतनाका सशक्त प्रतिनिधि कथाकारका रूपमा मातृका पोखरेल परिचित छन् । उनले साहित्यलाई केवल सौन्दर्यको माध्यम नभई समाज परिवर्तनको उपकरणका रूपमा प्रयोग गरेका छन् । उनका कथामा वर्गीय चेतना, सामाजिक न्याय, समानता र मानवीय मुक्तिको आकाङ्क्षा स्पष्ट रूपमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।

मातृका पोखरेलका मलाई पनि निद्रा लागेन कथासङ्ग्रहका कथाहरू मुख्यतः श्रमिक, किसान, निम्न तथा मध्यम वर्गीय जनताको जीवनसँग जोडिएका छन् । उनले गरिबी, शोषण, बेरोजगारी, विस्थापन, राजनीतिक अन्याय र सामाजिक विभेदजस्ता विषयलाई यथार्थपरक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । उनका पात्रहरू प्रायः सङ्घर्षशील, चेतनाशील र परिवर्तनप्रति आकाङ्क्षी हुन्छन् । यसले उनको लेखनमा प्रगतिशील विचारधाराको प्रभाव देखाउँछ । उनको भाषा सरल, स्पष्ट र प्रभावकारी छ ।  प्रगतिशील कथाकार मातृका पोखरेलका प्रवृत्तिहरूलाई अध्ययन गर्दा मातृका पोखरेल नेपाली समकालीन कथासाहित्यका प्रगतिशील धाराका सशक्त प्रतिनिधि हुन् । उनका कथामा समाज परिवर्तनको चेतना, वर्गीय दृष्टिकोण र यथार्थवादी प्रस्तुति स्पष्ट देखिन्छ । उनका प्रमुख प्रवृत्तिहरूमा सामाजिक यथार्थवादका झल्को पाइन्छ त्यसैले उनका कथाहरू समाजका वास्तविक घटनाहरू, पीडा र सङ्घर्षमा आधारित छन् । कल्पनाभन्दा बढी यथार्थ जीवनको चित्रणमा उनले जोड दिएका छन् ।

वर्गीय चेतना र वर्गसङ्घर्षका रूपमा निम्न तथा श्रमिक वर्गको जीवन, शोषण र उत्पीडनलाई केन्द्रमा राखी उनले वर्गीय असमानताको विरोध गरेका छन् । उनका कथामा उत्पीडित वर्गप्रति सहानुभूति र शोषक वर्गप्रति आलोचनात्मक दृष्टि पाइन्छ भने प्रगतिशील तथा परिवर्तनमुखी सोचका कारण उनका कथामा नयाँ समाज निर्माणको आकांक्षा, समानता र न्यायको माग तथा सामाजिक रूपान्तरणको सन्देश पाइन्छ । मानवीय संवेदनाका दृष्टिले पात्रहरूको पीडा, आशा, निराशा र सङ्घर्षलाई गहिरो भावनात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । यसले कथालाई जीवन्त र प्रभावकारी बनाएको छ ।

उनले यस सङ्ग्रहका प्रायशः कथामा सहज, बोधगम्य र प्रभावकारी भाषा प्रयोग गरेका छन्, जसले आम पाठकसम्म सन्देश पु¥याउन सहयोग गर्छ । गाउँले परिवेश, किसान–श्रमिकको जीवन र सीमान्तकृत समुदायका समस्यालाई उनले कथाको विषय बनाएका छन् । उनका कथामा प्रयुक्त भाव र अर्थमा सुन्दर संयोजन रहेको छ । उनका कथामा संवेदना, हार्दिकता एवम् कलात्मकताको प्रयोग गरिएको छ । मूलतः नेपाली समाज र नेपाली मात्र नभई समस्त मानव सभ्यताको उत्पीडन विरुद्ध विद्रोहको स्वर यस सङ्ग्रहका कथामा पाइन्छन् । कथाकार पोखरेलको सृजनात्मक व्यक्तित्व अन्याय र अत्याचारका विरुद्ध हरदम सजगतापूर्ण ढङ्गले उपस्थित छ । राष्ट्रवादी विचारको अभिव्यक्ति, वर्गीय चिन्तन, आशावादी जीवनदृष्टि, विद्रोही भाव, यथार्थको चित्रण,  प्रगतिवादी चेतना, मानवतावादी विचारको अभिव्यक्ति, साझा संवेदना, मानवीय अनुभूति, जीवनवादी दृष्टिकोण, विचारमा स्पष्टता, परिष्कार आदि उनका आख्यानात्मक विशेषताहरू हुन् भन्ने निष्कर्ष उनका कथासङ्ग्रहको अध्ययनबाट पुष्टि भएको छ । यसरी नेपाली साहित्यको समसामयीक धाराका सक्रिय व्यक्तित्व कवि तथा कथाकार मातृका पोखरेलका कथामा प्रगतिशील विचारधारा, सामाजिक प्रतिबद्धता र परिवर्तनको चाहना तथा सामाजिक सकारात्मक रूपान्तरण प्रमुख विचारका रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ । त्यसैले उनी नेपाली साहित्यका महŒवपूर्ण प्रगतिशील कथाकारका रूपमा स्थापित छन् भने प्रस्तुत कथासङ्ग्रह मलाई पनि निद्रा लागेन कथासङ्ग्रहका कथाका विषय राजनैतिक विषयवस्तुले निम्नवर्गका समान अधिकार प्राप्तिका लागि लक्षित र उजागर गर्न सफल रहेका देखिन्छन् ।

000

चन्द्रागिरि, काठमाडौं
Email:bbiibash@gmail.com

कविता : निद्रामा देश

                                                                                                                      - मातृका पोखरेल

ऊ हामीलाई देखाउन
वारम्बार सुमसुम्याइरहन्छ
देशको झण्डा र नक्साका निर्जीव रेखाहरू
अनि निरन्तर गाइरहन्छ राष्ट्रिय गानको कृत्रिम धून ।

ऊ सफल छ 
हाम्रो मस्तिष्कमा सत्य र भ्रमको सीमा मेटिदिन
ऊ सफल छ 
निर्दोष आँखाहरूमा विश्वासको जालो बुन्न
र मानिसहरूलाई निरन्तर सम्मोहनमा राख्न
हो, ऊ असाध्यै सफल छ
​अनुहारमा 'मखुण्डो' भिरेर
हामीलाई अर्कै अनुहार देखाउन ।

​तर, म अचेल उसलाई वारम्बार अर्कै देखिरहेको छु
अरूले भन्दा फरक देखिरहेको छु
कस्तै प्रचण्ड रापमा पनि
उसको छालाले स्पर्श गर्दैन 'चिसो बतास'को शीतल स्वाद
उसका नाकका पोराहरूले चिन्दैनन् माटोको आदिम सुगन्ध
उसको मुटुको कुनै पनि कुनामा
अटाउँदैनन्
आफन्तका मीठा सद्भावहरू
न गुराँसको लाली
न डाँफेको नाच
न त ती सेता हिमालका अटल लहरहरू
उसका आँखाहरूमा कतै टाँसिदैनन्
​उसलाई केही फरक पर्दैन 
राष्ट्रिय गान गुन्जियोस् या मौन रहोस्
धून बज्दा ऊ जुरुक्क उठिदिन पनि सक्छ,
बडो सानका साथ 'सलामी' चढाउन पनि सक्छ,
उसले जे गरे पनि, उसलाई केही बिग्रँदैन
​आफ्नो असली अनुहार लुकाउन
ऊ राष्ट्रिय झण्डाहरूको 'सिरक' ओढ्छ,
नक्साको 'डसना' बनाएर सुत्छ ।

जब उसले पर्खिरहेको सुनौलो मौका
एउटा विभत्स कालो 'अजिङ्गर' झैं
सत्ता बनेर उसको अघिल्तिर पल्टिन्छ
त्यसपछि ऊ त्यही झण्डामा मट्टितेल खन्याउँछ
र जाडो भगाउन 'आगो' ताप्छ
​हाम्रा आँखाहरूमा भ्रमको बादल ढपक्कै ओढाएर
निन्द्राबाट ब्युँझिन खोज्ने हामीहरूलाई
आत्मीयताको अभिनय गर्दै ढाड सुमसुम्याउँछ,
र लोरी गाउँदै फेरि सुताइदिन्छ
​उसका लागि
छोरा हराएकी आमाको आँसु
र लुगा धोएर पखालेको मैलो पानीमा कुनै भेद छैन
छुटिएका प्रेमीहरूको भक्कानो
र गधाहरूको सामूहिक आवाजमा कुनै भिन्नता छैन ।

​मलाई थाहा छ
जबसम्म ऊप्रति हाम्रो 'अन्धविश्वास' भत्किँदैन
हामी सँगसँगै
यो देश पनि पटक-पटक
उही लोरी जस्तो लाग्ने गीतमा
निदाइरहने छ
निरन्तर निदाइरहने छ ।

०००

डल्लेको कालो यात्रा - शब्दसेना

कथाकार मातृका पोखरेलको हालै प्रकाशित "मलाई पनि निद्रा लागेन" नामक कथासङ्ग्रहभित्र एउटा कथा छ -" अँधेरी रातको एउटा कथा "। कथामा मुख्य चार र अन्य केहि सहायक पात्र देखिन्छन् । बैदार, फट्याङ्ग्रे काका, डल्ले र म पात्र मुख्य पात्र हुन् भने बाटोमा भेटिने भरियाहरू, कटारीका व्यापारीहरू र बास बस्ने स्थानका भट्टीवाल साहुनीहरू सहायक पात्र हुन् ।

गाउँमा चेतना जागृत हुनु अघिको समय कथाले समेटेको छ । पूर्वी पहाडका उदयपुर, सोलु, ओखलढुङ्गा आदि जिल्लामा सडक सञ्जाल पुग्नु अघिको आर्थिक सामाजिक परिवेश बोलेको छ । पहाडबाट कटारीमा किनमेल गर्न आउनेको लर्कोले कटारीको आर्थिक अवस्था राम्रो हुँदै गएको छ । तर दुइ तीन दिन भारी बोकेर जाने भरीयाको दु:ख कटारीले जान्दछ, बुझ्दछ तर खप्दैन ।

गाउँका बैदारहरूको गरीब भरीयाप्रतिको समवेदनाहीन दृष्टिकोण कथाभरी लत्पतिएको छ । अझ स्ववीर्योत्पादित डल्लेहरूलाई आश्वासन मात्रको लैनो गाईसँग फट्याङ्ग्रेजस्ता गरीबहरूलाई भिराउने कटुवालको चरित्र कथाले मिहीन ढङ्गले उधिनेको छ । गरीबहरूको मनमा ऊप्रति घृणा त छ तर सामुन्ने प्रकट हुन सक्दैन । तत्काल गरीबले सहनुको विकल्प देखिंदैन ।

म पात्र पनि दुखको कुरा सुन्छ मात्र , सहयोग गर्दैन । ऊभित्र पनि बिद्रोह त देखिन्छ तर समय परिस्थिति कुरिरहेको मौन मान्छे जस्तो लाग्छ ऊ । एउटा एन जि ओ ले जस्तै दुखहरूको तथ्याङ्क संकलन गर्दैछ शायद । सायद ती तथ्याङ्कहरू कुनै दलको दुखनिरोध योजना निर्माणमा काम लाग्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । अहिलेको अवस्थामा त जसलाई जे पर्‍यो त्यो उसैले भोग्ने मात्र हो ।

कथामा विद्रोहको आगो भित्रभित्र मात्रै धुँमिल स्वरुपमा छ, भुसको आगोजस्तो छ । बाहिर अझ निस्कन नसकेको अवस्थामै कथा सकिन्छ ।

कथा प्रकाशित हुँदासम्म भने त्यो विद्रोहको ज्वाला दन्किसकेर , फेरि निभेर खरानीमात्र थुप्रो लागेर बसेको अवस्था छ । आज पनि समाजमा नयाँ स्वरूपका डिजिटल बैदारहरू छन् । नयाँ स्वरुपका जिल्लाराम फट्याङ्ग्रेहरू अझै थिचोमिचोमा छन् । डल्लेहरू दिशाहिन विद्रोहमा छन् । सबै मान्छेको आत्मसम्मान बिरामी भएको छ ।

साँच्चै अँधेरी रातमा कुस्त भारी बोकेर एक्लै आलेको उकालो लागेको त्यो डल्ले कहाँ पुग्यो होला ?

000

https://www.facebook.com (कृष्णदेव रिमालको फेसबुक वालबाट)

मलाई पनि निद्रा लागेनः विचलित क्रान्तिको कलात्मक अभिलेख - केदार आचार्य

साहित्यकार मातृका पोखरेलको नवीनतम कृति ‘मलाई पनि निद्रा लागेन’ पढें । भरखरै बितेको समय र परिवेशलाई कथाको रूपमा प्रस्तुत गरिएको रहेछ । पन्ध्रवटा कथाहरूको यो सँगालो पढ्दा पट्यार लाग्दैन, अरू पढूँ भन्दाभन्दै सकिन्छ । कथालाई समाज हेर्ने आँखीझ्लाल मान्ने देवकोटाको अवधारणालाई कथाकारले अनुशरण गरेका गर्नुभएको छ र छोटा कथाहरूको रचना गर्नुभएको छ ।

यस कथा संग्रहमा भएका पन्ध्र कथाहरूमध्ये सात वटा कथामा माओवादी जनयुद्धको परिवेश उपस्थित भएको छ । कथानक, पात्र र परिवेश जनयुद्धका कर्ता वा कर्म (प्रभाव र असर पर्ने क्षेत्र) बनेर रहेका छन् । ती कथाले जनयुद्धकालीन घटना, जनयुद्ध लडेर आएको पार्टीको सरकार बनेपछिका गतिविधि वा जनयुद्धबाट प्रभावित मानिसका व्यथा बोल्छन् । अरू ८ वटा कथा सामाजिक कथाहरू हुन् । यी कथाको नेपाली समाज र यसका चरित्रसँग सोझो साइनो गाँसिएको छ । कतिपय कथाहरूले बितेको कालखण्डको प्रतिनिधित्व गर्छन् तर प्रगतिको वेग सुस्त रहेको नेपाली समाजमा ती कथा अझै समसामयिक लाग्छन् । कथामा द्वन्द्व कम प्रतीत हुन्छ । कथाहरूमा पात्रको मनभित्र गुम्सिएको अन्तर्द्वन्द्व र उनीहरूले बाहिरी दुनियाँसँग गर्ने बाह्यद्वन्द्वको समुचित विकास भएको छैन ।  कथानक विकसित हुँदै उत्कर्षमा नपुगी विसर्जनतिर लाग्छ । मलाई लाग्छ, नेपाली समाजको प्रवृत्ति नै यही छ । त्यसैले यो लेखकको कमजोरी होइन, नेपाली समाजको मौलिक प्रवृत्तिको प्रकटीकरण हो । यो समाजमा एउटा घटना यसैगरी परिपक्व नबनी सेलाउँछ र अर्को चर्चाले ठाउँ पाउँछ ।

कथानक स्वाभाविक गतिमा नै अघि बढिरहेको छ । तैपनि, आफ्नो जात ढाँटेर काठमाडौं बसिरहेको तिलकले चिनेको मानिसलाई विनाप्रयोजन घर लैजानु अलि अस्वाभाविक लाग्छ। कथानकले घटनाक्रमको तारतम्य मिलाएर पाठकको खुलदुली मेट्नुपर्नेमा गाउँमा गरिब दलितको रूपमा हुर्केको तिलकको काठमाडौंको सम्पन्न जीवनशैलीको कारणबारे कथा मौन छ । काखे छोरो भएकी चियापसले माइली माओवादीसँग जाँदा उसको छोरो कता गयो भन्ने खुल्दुली लागिरहन्छ । करूणालाई उनकी आमाले ‘छोरी तँ पनि अब भूमिगत जा’ भन्नु म अस्वाभाविक मान्छु । हुसेन खालेदीको ‘द काइट रनर’ मा हुसेनले आफ्नो जैविक बाबुबाट प्राप्त गरेको  स्नेह र बैदार कटुवालले डल्ले कान्छालाई गरेको व्यवहार तुलना गर्दा बैदार कटुवाल निकै निष्ठुर लाग्छन् । सायद हाम्रा सामन्तहरूको मन गरिब नै छ । कथाका अरू घटनाक्रम स्वाभाविक छन् ।

यो समाजका पात्र र प्रवृत्ति यस कथामा कलात्मक रूपमा बुनिएको छ । बाबुको चाहनामा आफ्नो इच्छाविपरीत विवाह गर्ने रम्भा (उज्यालोको प्रतीक्षा), जातीय विभेदकका कारण परिचय लुकाउन बाध्य तिलक (महानगरभित्र) र जातीय विभेद भोग्न बाध्य दलितहरू (इतिहासको चिहानमा उभिएर), वैचारिक मतभेदमा रुमलिएका  बाबु र छोरा (थवाङ हेर्ने रहर), सम्पत्तिको आडमा स्वेच्छाचार गर्ने बैदार कटुवाल (अँधेरी रातको एउटा कथा), घरबार खोसिएर  बिचल्ली परिरहने सुकुम्बासी सरला (मलाई पनि निद्रा लागेन), जनप्रतिनिधि भए पनि पार्टीमा प्रभाव नभएको नेता हिरादत्त (चियाको खैरो जालो), दलीय संरक्षणको आडमा स्वार्थ पूरा गर्न हौसिने कर्मचारी प्रवीण र मन्त्रीको सल्लाहकार रामानन्द (रसिद) अनि व्यवस्था बदलिएर नयाँ नयाँ शक्ति सिंहदरबारमा पसे पनि शक्तिको सदाबहार दलाली चलाइरहेका बुद्धिकृष्ण काका (शर्मा अङ्कलको सेकुवा कर्नर) हाम्रा समाजमा यत्रतत्र पाइन्छन् ।

यति मात्र होइन, जनयुद्धका क्रममा र त्यसपछि उत्पन्न भएका प्रवृत्ति र पात्रको बारेमा पनि कथाकारले राम्रो र इमानदार ढङ्गले उत्खनन् गर्नु भएको छ । क्रान्तिकारी पार्टी जनयुद्ध शान्ति प्रक्रियामा रूपान्तरित भएपछि क्रान्तिकालीन नीतिमा ‘यु टर्न’ हुनपुग्छ । सामन्तको जमिन फिर्ता हुन थालेको कारण फेरि भूमिहीन बन्ने त्रासमा रहेका मुन्नीलाल र भगुवा चौधरी (मुक्तिनगर)  र बागमती किनारको सुकुम्बासी बस्तीमा बस्ने सरलाको बिचल्ली (मलाई पनि निद्रा लागेन), द्वन्द्वको चपेटामा परेर जनयुद्धमा लाग्न बाध्य माइली (बाध्यता), धनीमानीको हैकमपछि पार्टीमा अस्तित्त्व जोगाउन संघर्षरत प्रताप र करूणा (बाढीको आवाज) अनि अस्तित्त्व गुमाउन पुगेका खोजु (तर यो सपना होइन), जनयुद्धमा पतिको मृत्यु र छोरा बेपत्ता भएपछि मानसिक विचलनको शिकार भएकी ‘सानीमा‘ (सानीमा फेरि फर्कनु भएन) अनि सामान्य जीवन छोडेर होलटाइमर हुन बाध्य बनाइएकी उपमाको बिजोक (होलटाइमर) जनयुद्धको राप, ताप र असर झेलेको हाम्रो समाजका वास्तविकता हुन् ।

सबैजसो कथाका प्रतिनिधि पात्रले प्रतिरोध होइन, पलायन रोजेका छन् । यसबाट कथा उत्कर्षमा नपुग्दै समापनतिर लागेको छ । समाजमा यत्रतत्र देखिने छिपछिपे चेतना भएका तर दृढता नभएका पात्रहरू कथामा पनि छन् । सुपठित र सुविचारित (विद्यार्थी युनियनको नेतृत्व तहमा पुगेकी) भए पनि मन नपरेको केटोसँग विवाह गर्न राजी हुने रम्भा, सम्पन्न भए पनि आफ्नो जात लुकाएर अस्तित्त्वको सङ्कट झेलिरहेको तिलक, बाबुको कुरामा समर्थन नगरे पनि स्पष्ट विमती जाहेर गरी आफ्नो बाटो लिन नसक्ने डाक्टर, कब्जा गरेको जग्गा फिर्ता गर्न बाध्य क्रान्तिकारीहरू, सकुम्बासी बस्ती बचाउन नसक्ने सरला र पार्टी, आफ्नी फुपू र उसको छोरामाथि भएको अन्याय आँसु लुकाएर अनि चिहानमाथि अँधेरोमा फूल चढाएर चुपचाप सहने सुपठित केन्द्राध्यक्ष र आफूलाई होलटाइमर बनाएर बर्बाद पार्ने कमरेड ज्योतिको घर नजिकै हुँदा पनि प्रतिरोध नगरी चुपचाप गिट्टी बालुवा बोक्ने उपमा यस्तै पात्र हुन् । यिनीहरूले कुरा बुझेका छन् तर बुझेको कुरा काममा रूपान्तरित गर्न सक्दैनन् ।  जनयुद्धमा लाग्न बाध्य माइली, संसद विघटन भएर आयस्रोत गुमाएका हिरादत्त, पति र छोरा गुमाएको सानीमा र खुट्टा गुमाएर थलिएका खोजु त निरीह नै छन् । प्रतिरोधको हौसला राखेका प्रताप र करुणाको भविष्य खोजुको नियतिले बताइरहेको मान्न सकिन्छ । यी कोही पनि स्वाभाविकरूपमा कमजोर पात्र होइनन्, यी निरीह भएका छन्, बनाइएका छन् । कुनै पात्रले दृढ निश्चय गरेको कारण कथानकलाई सकारात्मक मोड प्रदान गरेको प्रसङ्ग कतै छैन ।

यो कथासंग्रहको प्रतिनिधि कथा (यही कथाको शीर्षकबाट नै कथासंग्रहको नाम दिइएको छ) ‘मलाई पनि निद्रा लागेन’ माओवादी पार्टीले आफ्नो समर्थक, शुभेच्छुक  र पार्टिका आधारस्तम्भको रूपमा रहेका सुकुम्बासीहरूलाई संरक्षण गर्न असफल भएको वृत्तान्त हो । मुक्तिनगरको कथानक पनि फरक छैन । यसरी यस संग्रहका कथाहरूलाई हेर्दा यो विचलित जनयुद्धको कलात्मक अभिलेख हो । कथा संग्रहका केही कथाहरूले जनयुद्धका असफल प्रयत्नहरूलाई दर्शाएको छ भने बाँकी कथाहरूले जनयुद्धलाई असमयको प्रयासको रूपमा प्रमाणित गरेका छन् । यी कथामा प्रस्तुत ढुलमुले पात्रहरूले यो समाजको ढुलमुले चरित्रलाई देखाएका छन् र यही प्रवृत्तिले क्रान्तिलाई असफल बनाएको हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ । क्रान्तिमा लागेको ढुलमुले युवा आफ्नो स्वार्थअनुसारको समूह खोज्छ (रसिद), ढुलमुले कार्यकर्ता आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गर्नतिर लाग्छ (होलटाइमरको कमरेड ज्योति), ढुलमुले नेताले आफ्नो स्वार्थका लागि प्रतिगामी तत्त्वसँग साँठगाँठ गर्छ र जुझारू कार्यकर्तालाई पछि पारेर प्रतिगामीको पाउ पर्छ (तर यो सपना होइन र बाढीको आवाज) । शक्तिमा पुग्नेले जनताको हित होइन आफ्नो स्वार्थमा अनेक सम्झौता गर्छ (शर्मा अङ्कलको सेकुवा कर्नर) । हाम्रो आँखा अगाडिको समाज यही हो, यस्तै छ ।

यो कथा संग्रह माओवादी जनयुद्धको पोस्टमार्टम रिपोर्ट हो । यसमा माओवादी जनयुद्धको असफलताका मसिना कारणहरू दर्शाइएको छ । साहित्यिक अभिव्यक्तिको मुख्य विशेषता नै अभिव्यञ्जना हो । अपरिपक्व विचार बोकेको नेपाली जनमानस, अलिकति प्रतिकूलता देखा पर्नासाथ सम्झौता वा पलायनको बाटो रोज्न तम्सिने प्रगतिशील सोच, निष्ठा र प्रतिबद्धतालाई लामो समय अङ्गीकार गर्न नसक्ने नेतृत्व र विकासको सुस्त गतिमा अघि बढिरहेको समाज । यस्तो अवस्थामा सुरू भएको, गरिएको वा गराइएको जनयुद्धको अवसान हुनु मात्र होइन त्यसका प्रततिशील उपलब्धिको रक्षा हुन नसक्नु पनि स्वाभाविक र सामान्य देखिन्छ । कथामा धेरै ठाउँमा म पात्रका रूपमा देखा परेका लेखकलाई पनि सोही राजनीतिक कित्तामा धकेलेर विश्लेषण गर्ने हो भने यस कथा संग्रहलाई पराजयको आत्मस्वीकृतिको दस्तावेज पनि मान्न सकिन्छ। ‘दुनियाँ हल्लाउने ती दश दिन’ (जोन रिड) र ‘युवाहरूको गीत’ (याङ मो) लेखिन त जनक्रान्ति सफल हुनुपर्छ । असफल जनक्रान्तिले त संवदेनशील साहित्यकारको निद्रा भगाउँछ र ‘मलाई पनि निद्रा लागेन’ लेखिन पुग्छ ।

छोटा कथा, साना अनुच्छेदहरू, छोटा वाक्य, सरल र जनबोलीका शब्दहरूले कथा संग्रहलाई सरस बनाएको छ । ‘असाक्षर’ र ‘उद्दार’ शब्दले झस्काए पनि समग्रमा भाषाशैली र शुद्धाशुद्धि राम्रो छ ।

नेपाली समाज बोलेको कथा संग्रहका लागि कथाकारलाई बधाई दिन्छु र निरन्तरताका लागि अनुरोध गर्छु ।

000

https://kedaracharya.com बाट साभार 

मलाई पनि निद्रा लागेन ( कथासङ्ग्रह ) - मातृका पोखरेल

बद्रीप्रसाद ढकालका दुई कृतिको सडक विमोचन

काठमाडौँ । लेखक तथा समालोचक बद्रीप्रसाद ढकालका दुई कृतिको एकैसाथ सडक विमोचन गरिएको छ । २०८२ साल पुस २७ गते बागबजारस्थित प्राज्ञिक बुक्सअगाडि सडकमै आयोजित कार्यक्रमका बीच ती कृतिहरुको विमोचन गरिएको हो ।

ढकालका भरखरै प्रकाशित ‘आधुनिक नेपाली कथामा मिथक’ र ‘साहित्यमा संस्कृति’ नामक दुई पुस्तकको विमोचन समारोहमा वरिष्ठ इतिहासविद् तथा राजनीतिक विश्लेषक प्रा.डा. सुरेन्द्र केसी, डा. शैलेन्दुप्रकाश नेपाल, डा. विष्णुबहादुर केसी, प्राज्ञ मातृका पोखरेल, प्रकाशक केशव पराजुली, वरिष्ठ साहित्यकार शरद प्रधान, साहित्यकार नवराज रिजाल, अनुवादक टेकनारायण ढकाल, स्रष्टा पदयात्रा नेपालका महासचिव गंगाप्रसाद भेटवाल लगायतको सहभागिता रह्यो ।

विमोचनपछि बोल्दै प्रा.डा. सुरेन्द्र केसीले ढकाल जीवन्त लेखक भएको बताए । उनको लेखनी देख्दा लोभ लाग्ने बताउँदै उनका कृतिहरुलाई विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रममा समावेश गरिनुपर्ने उनले बताए । कुनै स्वार्थ नराखी नेपाली साहित्य र वाङ्मयमा निरन्तर योगदान दिइरहेकोले ढकाल अरुका लागि पनि प्रेरक भएको उनको भनाइ छ ।

डा. शैलेन्दुप्रकाश नेपालले निरन्तर लेखनमा कटिबद्ध रहेको भन्दै लेखक ढकाललाई शुभकामना दिए । नयाँ नयाँ विषय क्षेत्र छनौट गरेर लेखन कार्य गरिरहेको भन्दै ढकाललाई उनले बधाई दिए ।

साहित्यकार शरद प्रधानले नेपाली पाठक र अध्येताहरुलाई अत्यन्तै आवश्यक किताबहरु प्रकाशन गरेको भन्दै लेखक ढकाललाई शुभकामना दिए ।

डा. विष्णुबहादुर केसीले धेरै पहिले सडक कविता क्रान्ति आयोजना हुने गरेको स्मरण गर्दै अहिले अभियानकै रुपमा सडक विमोचन क्रान्ति सञ्चालन भइरहेको भन्दै प्रशंसा गरे । विश्वविद्यालयीय र प्राज्ञिक अध्ययनका लागि यी दुई पुस्तक उपयोगी भएको पनि उनले बताए ।

प्राज्ञ मातृका पोखरेलले ढकालको निरन्तर लेखनको प्रशंसा गरे ।

समालोचक टेकनारायण ढकालले दर्शन, संस्कृति, पर्यटन आदि विषयमा छोटो समयमा सघन रुपमा लेखन गरिहनु ढकालको वैशिष्ट्य भएको बताए ।

पुस्तकको बारेमा बोल्दै लेखक बद्रीप्रसाद ढकालले नेपाली साहित्यको समालोचना विधामा कलम चलाउँदै आएको र अहिलेसम्म २० वटा कृति प्रकाशित भइसकेको जानकारी दिए । यी दुबै कृतिमा नेपाली साहित्य समालोचनामा प्रयोगमा नआएका नयाँ विषय खोजेको उनको भनाइ छ । ‘आधुनिक नेपाली कथामा मिथक’ पुस्तकमा मिथक के हो ? नेपाली साहित्यमा मिथकको प्रयोग कसरी भइरहेको छ ? र मिथकीय कथा कस्ता हुन्छन् ? आदि विषय उल्लेख गरेको उनले बताए । यसैगरी अर्को पुस्तक ‘साहित्यमा संस्कृति’ मा साहित्यमा संस्कृतिको प्रयोग कसरी भएको छ ? र संस्कृति कसरी आउँछ ? आदि विषय बुझ्न यो कृतिले सहयोग गर्ने उनले अपेक्षा गरे ।

अनौपचारिक रुपमा आयोजित यो कार्यक्रमका सहभागीहरुलाई गाउँ–शहर अनामनगरले मकै–भटमास, कन्दमुल, गुन्द्रुकसहितको नेपाली मौलिक खाजासेट उपलब्ध गराएको थियो ।  

000

https://aajakokhabar.com बाट साभार