अविश्रान्त कस्ता मानिसलाई भन्ने ? कहिल्यै नरोकिने, विश्राम नगर्ने, कहिल्यै नथाक्ने मानिसलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने शब्द हो यो । अचेल केही मानिसहरुलाई यो विशेषणले सम्बोधन गरेको भेटिन्छ । अग्रजहरूको जीवन पढ्यो भने मेरो अध्ययनमा यो विशेषणको विशेष हकदार मार्क्सवादी चिन्तक शक्ति लम्साल सबैभन्दा अग्रपंक्तिमा पर्नुहुन्छ । शक्ति लम्सालले वि. सं.२००८ साल देखि नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन , प्रगतिवादी साहित्य र पत्रकारिताको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिकामात्र निर्वाह गर्नुभएन, जीवनपर्यन्त लागि पर्नुभयो । जीवनभर क्रान्तिकारी खेमाको अभियन्ता र पक्षधर भएर अविचल निष्ठाका साथ क्रियाशील रहनु सामान्य कुरा छँदै थिएन । तर त्यो असामान्यजस्तो लाग्ने कामलाई शक्ति लम्सालले सामान्य बनाउनुभयो ।
वि.सं. १९९३ चैत २२ गते, अर्थात् ७ अप्रिल १९३६ मा काठमाडौंको चाबहिलस्थित चारुमार्गमा जन्मिएका शक्ति लम्सालको बाल्यकाल र युवावस्था त्यस्तो समयमा बित्यो, जतिबेला नेपाल राजनीतिक जागरणको नयाँ चरणमा प्रवेश गर्दै थियो । राणा शासनको लामो अँध्यारोपछि देशमा परिवर्तनका आवाजहरू विस्तारै मुखर हुँदै थिए। समाजमा राजनीतिक चेतनाको प्रसार हुँदै थियो । पुरानो सत्ताव्यवस्थाका विरुद्ध नयाँ विचारहरू जन्मिँदै थिए । यही ऐतिहासिक संक्रमणको बीचबाट उहाँको चेतनाले पनि आफ्नो बाटो खोज्न थाल्यो ।
शक्ति लम्सालको राजनीतिक जीवनको निर्णायक मोड वि.सं. २००८ सालमा आयो । भारतको तेलङ्गाना सशस्त्र विद्रोहका नेता कृष्णचन्द्र शास्त्रीसँगको सम्पर्कले उहाँलाई कम्युनिस्ट राजनीति र विचारधारातर्फ आकर्षित गर्यो ।
तेलङ्गाना सशस्त्र विद्रोह केवल एउटा राजनीतिक घटना थिएन । त्यो भूमिहीन किसान, उत्पीडित जनता र सामाजिक न्यायको आकांक्षासँग जोडिएको विद्रोह थियो । त्यस विद्रोहका कुरा सुन्नु र त्यसका प्रतिनिधि पात्रसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क हुनु एउटा युवा चेतनाका लागि सामान्य घटना थिएन । शक्ति लम्सालको राजनीतिक चेतनामा त्यसले गहिरो प्रभाव पार्यो । त्यसपछि उहाँ नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई बाहिरबाट हेर्ने दर्शक व्यक्तिमात्र भएर बस्नुभएन ; त्यसको सक्रिय यात्रामा प्रवेश गर्नुभयो ।
वि.सं. २००९ मा साहित्यकार रमेश विकलले बुढीऔंलाको रगतले सहीछाप गराई सदस्यता फारम भराएको प्रसङ्ग उहाँको राजनीतिक जीवनको अत्यन्त अर्थपूर्ण घटना हो । त्यसको अर्को वर्ष संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठबाट नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता प्राप्त गर्नुभयो । यो सदस्यता केवल एउटा संगठनको परिचयपत्र थिएन ; यो उहाँले आफ्नो जीवनलाई एउटा विचार र आन्दोलनप्रति समर्पित गर्ने निर्णय थियो ।
त्यस समय नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी आफ्नो प्रारम्भिक अवस्थामा थियो । संगठन सीमित थियो, साधन सीमित थिए, तर सपना ठूलो थियो । त्यही ठूलो सपनाको प्रारम्भिक पुस्तामा शक्ति लम्साल पनि उभिनुभयो ।
मैले शक्ति लम्साललाई भेट्नुभन्दा पहिल्यै थुप्रैपटक पढेको थिएँ । एकिन नभए पनि हृदयचन्द्र जयन्ती मनाउने क्रममा पद्मोदय स्कुल, पुतलीसडकमा पहिलोपटक देखेँ जस्तो लाग्छ । त्यो कार्यक्रममा प्रहरी हस्तक्षेप भयो र हामी भाग्दै वाल्मिकी क्याम्पसमा पुगेर कार्यक्रम गऱ्यौँ । त्यसपछिका दिनमा उहाँसँग नियमित भेट भइरह्यो । हरेक महिनाको तेस्रो शनिबार आयोजना हुने 'प्रतिभा प्रवाह' साहित्यिक कार्यक्रममा उहाँ नियमितजसो आउनुहुन्थ्यो । म पनि भरसक छुटाउन्नथेँ त्यो कार्यक्रम । त्यहाँ पनि नियमित भेट हुन्थ्यो । प्रगतिशील साहित्यका गोष्ठीहरूमा थाहा पाएसम्म पुग्थेँ । शक्ति लम्साल यस्ता सबैजसो कार्यक्रममा अगुवा भएर देखा पर्नुहुन्थ्यो ।
०४६ सालको जनआन्दोलनताका शक्ति दाइसङ्ग म करिब एक हप्ता प्रदर्शनीमार्गस्थित ट्राफिक प्रहरी कार्यालयको थुनुवा कक्षमा बस्ने मौका पाएँ । म, खड्ग गुरुङलगायत केही साथीहरुलाई अत्यन्तै ठुलो यातना दिएर त्यहाँ ल्याइएको थियो । प्रत्येक दिनको यातनाका कारण हाम्रो शरीर हलचल गर्न नसक्ने अवस्थाको थियो ।
करिब हप्ता दिनदेखीको यातनाका कारण शरीर पुरै सुनिएको थियो । हामीलाई यातना दिन तयार पारिएको चाबेल भेगको एउटा मानिस थियो गोपाल पुडासैनी भन्ने । उनी हामीलाई यातना दिंदा आफूले धेरै मानिस मारेको भनेर सगर्व भन्ने गर्थे । विद्यार्थी नेता बलराम समाललाई जिब्रोमा करेन्ट लगाएर र कुटेर आफूले नै पागल बनाइदिएको कुरा गर्थे । छयालीस सालको आन्दोलनका हामी धेरै युवाहरू उनले दिने यातनाको सिकार भएका छौं । उनैको नेतृत्वमा कष्टडीमा रहँदा हामीलाई रातको समय पारेर यातना कक्षमा लाने र करेन्ट लगाउने, पैतालामा पिट्ने र नङमा पिनले घोच्ने गरेर यातना दिइन्थ्यो । अरू यातना सहन सकिन्थ्यो तर नङमा पिनले घोचेर दिएको यातना सहन सजिलो थिएन । यातना पाउनेहरू हामी सबै विद्यार्थी थियौं । रातको निस्तब्ध वातावरणमा पनि यातना खप्न नसकेर निस्केको हाम्रो चित्कार बन्द कोठा छिचोलेर अरू बन्दीहरू भएको ठाउँमा पनि पुग्दो रहेछ । यातनाको यो क्रम गिरफ्तार भएको तीन चार दिनसम्म चल्यो । केही दिन पछि त्यही कष्टडीमा ल्याइनुभयो शक्ति लम्साल, गणेश पण्डित, जयप्रकाश आनन्दहरू पनि । हामीलाई दिइएको यातनालाई लिएर उहाँ र गणेश पण्डितले प्रहरीका हाकिमहरूसँग आपत्ति जनाउनु भएछ । त्यसपछि हामीलाई राती लगेर यातना दिने क्रम रोकियो ।
त्यसबेला नियमित यातना पाइरहेका हामी युवाहरूको पंक्तिले उहाँहरूलाई साँच्चैको अविभावक ठान्न पुग्यो । त्यही बसाइले मेरो र शक्ति दाइसँग पछिल्लो सम्बन्धले घनिष्टताको रूप लिन पुग्यो ।
करिब डेढ हप्ताजस्तो बितेपछि कष्टडीमैं भएको बेला एकदिन राती १२ बजेतिर प्रहरीहरू फेरि हामीलाई उठाउन आए । आज फेरि यातना दिने रहेछन् भन्ने शंका गर्दै हामी उनीहरुले भनेको ठाउँतिर गयौं । दौरासुरुवाल र कोटमा सजिएको एउटा डल्लोडल्लो मानिसका अघिल्तिर पुर्याइएँ म । झण्डैझण्डै यातना दिने पुलिसकै जस्तो मौखिक व्यबहार देखाउँदै 'तँ कुनचाहिँ महामानव परिस्' भन्दै मतिर टमाटरजस्ता आँखा चम्काए ती मान्छेले । उनी काठमाण्डौका तत्कालीन प्रजिअ केशवराज राजभण्डारी रहेछन् । पछि उनी निर्वाचन आयोगका प्रमुखआयुक्त पनि भए । झण्डै तीन दसक पछि म नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा कार्यरत रहेको बेला उनले लेखेको 'भजन र सङ्गीतमा जीवन' भन्ने किताब उपहार पठाइदिएका थिए । त्यसदिन हामीलाई यातना दिन होइन, जेल हाल्ने पुर्जी दिन लगिएको रहेछ । त्यही रात गणेश पण्डित, खड्ग गुरुङलगायत हामीलाई केन्द्रीय कारागार चलान गरियो । तर शक्ति लम्साल दाइलाई त्यसदिन हामीसँग छुटाएर भद्रगोल जेलमा लगियो ।
प्रहरी कष्टडीको भन्दा जेलको वातावरण धेरै खुल्ला र स्वतन्त्र प्रकारको थियो । त्यसबेला केन्द्रीय कारागारमा राजबन्दीहरूको संख्या झण्डै डेढ सय जति थियो । दिउँसो जेलको आँगनमा राजनैतिक छलफल गरेर समय बिताउँथ्यौं हामी । जेलको आँगनमा गरमागरम छलफल हुन्थ्यो । अरू कैदी बन्दीहरू पनि हाम्रो छलफल सुन्न खुबै झुम्मिन्थे ।
"शक्ति दाइ यतिबेला के गरिरहनु भएको होला ?" गणेश पण्डित बेलाबेलामा हाम्रो अनुहार हेर्दै भन्नुहुन्थ्यो । छलफलको बिचबिचमा शक्ति दाइको सम्झना गराइरहनु हुन्थ्यो उहाँ ।
शक्ति लम्साल दाइसँग प्रहरी कष्टडीमा बस्दाको एउटा घटना अहिले सम्झँदा पनि हाँसो उठ्छ । बिस्तारै कष्टडीमा राजबन्दीको संख्या बढ्दै जान थालेको थियो । त्यहाँ दिउँसो उनीहरूले दिएको थाल लिएर खानाको लागि लाइन लाग्नु पर्थ्यो । खानाको लाइनमा जाने शक्ति दाइ खुसुक्क मलाई भन्नुहुन्थ्यो - 'मातृकाजी ! मिल्छ भने पुलिसलाई भनेर मलाई माम्रीको व्यवस्था गरिदिनुस् न !' कष्टडीमैं रहेको बेला मैले उहाँलाई भातको माम्री निकै मिठो लाग्दोरहेछ भन्ने थाहा पाएँ । मेषमा बसेको र हामी प्रति प्रेमपूर्वक व्यवहार गर्ने पुलिसलाई भन्थेँ म । उनी सकेसम्म शक्ति दाइको लागि माम्रीको व्यवस्था मिलाइदिन कोसिस गर्थे ।
जेलबाट निस्केपछि शक्ति लम्साल दाइसँग नियमित भेट हुने नै भयो । साहित्यिक सम्बन्ध त पुरानै थियो । तर त्यसपछि उहाँले मलाई पत्रकार बनाउन निकै कोसिस गर्नुभयो । ०४८/ ४९ सालतिर इटुम्बहालबाट पृष्ठभूमी साप्ताहिक लगायतका जनपक्षीय पत्रिकाहरू प्रकाशित हुन्थे । उहाँ सबैजसो पत्रिकाको कुनै न कुनै जिम्मेवारी लिनुहुन्थ्यो । कुनै पत्रिकाको मूल जिम्मेवारी हुन्थ्यो उहाँको र कुनैको सहायक । पत्रिकाको पेज हेरेर राति ११ /१२ बजे उहाँसँग हिंडेरै केही पटक उहाँको घर विशालनगर, चण्डोल आएको छु । राति १/२ बजे घर पुग्दा पनि कृष्णा भाउजू उस्तै अत्मियताका साथ हामीलाई खाना बनाएर ख्वाउनु हुन्थ्यो । स्मृतिका ती घटना सम्झेर म यतिबेला शक्ति लम्साललाई वास्तवमा हामी हजारौंको हृदयमा बस्न लायकको शक्ति लम्साल बनाउन कृष्णा भाउजूको मनग्गे भूमिका हुनुपर्छ भन्ने अनुमान गर्छु । मलाई पत्रकार पनि बनाउने उहाँको चाहनालाई मैले पुरा गर्न सकिन ।
शक्ति लम्साल विचारप्रति दृढ र स्वाभिमानी व्यक्ति पनि हुनुहन्थ्यो । मैले उहाँको जीवनमा नजिकैबाट देखेको र भोगेको एउटा घटना सम्झन्छु । वि.सं. २०४७ सालमा तीनवटा कम्युनिष्ट पार्टीहरू नेकपा (चौम) , नेकपा (मशाल) र सर्वहारावादी श्रमिक संगठनको बीचमा एकता भएर नेकपा ( एकता केन्द्र ) बनेको थियो । एकता भएपछि उहाँ एकता केन्द्रमा जोडिन आइपुग्नु भयो । हुन त, उहाँले पहिले पनि नेकपा (चौथो महाधिवेशन) समूहको राजनैतिक र वैचारिक कार्यदिशाकै सेरोफेरोमा आबद्ध रहेर काम गरिरहनु भएको थियो । ने.क.पा. (चौथो महाधिवेशन) विभाजन भए पछि उहाँ नेकपा (मशाल) मा आबद्ध रहेर काम गर्नुभयो । वि.सं. २०४२ सालमा नेकपा (मशाल) मा पुनः अनावश्यक विवाद हुँदा यसप्रकारको विवाद नगर्न र पार्टी विभाजन नगर्न उहाँले सुझाव दिनुभयो तर उहाँको सल्लाह विपरित फेरि पनि पार्टी विभाजन भएपछी दबाबस्वरुप विद्रोह गरि कृष्णदास श्रेष्ठ नेतृत्वको नेकपा (मालेमा) मा समाहित हुनुभयो । नेकपा (मालेमा) मा पोलिटब्युरोको रुपमा सकृय रहनु भयो । उहाँ मार्क्सवाद, लेनिनवाद र माओ विचारधारालाई पथप्रदर्शक मान्ने सबल क्रान्तिकारी पार्टीको पक्षमा हुनुहुन्थ्यो । नेकपा (एकता केन्द्र) बनेपछि शक्ति लम्साल नेकपा (मालेमा) बाट एकताकेन्द्रमैं फर्कनु भयो । त्यसबेला पार्टीले उहाँलगायत बलराम बाँस्कोटा, कृष्ण के.सी. र मलाई मध्य काठमाण्डौंको मध्यइलाका कार्यक्षेत्र निर्धारण गरेर एउटा समिति बनाइदियो । यो समिति काठमाण्डौंको जिल्ला समितिको अन्तर्गत थियो । हाम्रो यस समितिको इन्चार्ज हरिबोल गजुरेल हुनुहुन्थ्याे । हामी इन्चार्ज हरिबोल गजुरेलसँग शक्ति दाइलाई यति सानो जिम्मेवारीमा राख्नु हुँदैन भनेर भन्थ्यौं । उहाँलाई पार्टीको केन्द्रीय समितिमा राख्न पहल गर्नुस् भन्थ्यौं । पार्टीले दिएको भूमिका अनुसार काम गर्नुपर्छ भनेर शक्ति दाइ उल्टै हामीलाई सम्झाउनु हुन्थ्यो । पद र प्रतिष्ठाका लागि लुछाचुँडी गर्ने अहिलेको पुस्ताका लागि उहाँको यो बुझाई अचम्मको लाग्न सक्छ । उहाँलाई पार्टीले दिएको त्यस जिम्मेवारीलाई लिएर म अझै सन्तुष्ट बन्न सकिनँ ।
शक्ति लम्सालको जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने उहाँले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका प्रारम्भिक महत्वपूर्ण मोडहरूमा केवल दर्शकको भूमिका निर्वाह गर्नुभएन, सक्रिय सहभागी हुनुभयो । आन्दोलनको मैदानमा होमिने र बाहिरबाट दर्शकको रूपमा हेर्नेका दृष्टिकोणहरू समान नहुन सक्छन् । नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका प्रारम्भिक अवस्थादेखि झण्डै साठीको दशकसम्मको आरोह अवरोह भोगेको व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो ।
बाबु कृष्णप्रसाद र आमा राधादेवी लम्सालका सन्तान शक्ति लम्सालले औपचारिक रूपमा मेट्रिकसम्मको शिक्षा प्राप्त गर्नुभयो । तर उहाँले वास्तविक शिक्षा पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरको जीवन र मार्क्सवादको वैचारिक आलोकबाट प्राप्त गर्नु भयो । समाज, राजनीति, वर्गीय असमानता, जनताको दुःख र परिवर्तनको हुटहुटीले उहाँको ज्ञानको गहिराई विशाल बन्दै गएको पाइन्छ । जीवनको यही विश्वविद्यालयले उहाँलाई एउटा राजनीतिक चेतनाले सम्पन्न अभियन्तामा रूपान्तरण गर्यो ।
मैले बुझेका शक्ति लम्साल कम्युनिष्ट पार्टीभित्र हुर्कँदै गएको सत्तालोलुपता, आर्थिक तथा सामाजिक विचलनको प्रखर बिरोधी हुनुहुन्थ्यो । क्रान्तिको नाउँमा चलाइएका जनविरोधी कृत्यको उहाँ कहिल्यै समर्थक हुनुभएन । उहाँ सांस्कृतिक क्रान्तिका अब्बल अनुयायी हुनुहुन्थ्यो ।
वि.सं. २०७२ कार्तिक २५ गते नेपाली बाम अन्दोलनले एकजना अविश्रान्त र अविचलित योद्धा गुमाएको दिन हो । समाज रूपान्तरणलाई मूल ध्येय बनाएर उहाँले रुख, गुलाब, अजय, आजाद, पथिजस्ता विभिन्न छद्म नाम प्रयोग गरेर पनि लेख्नु भयो । रुखझैँ उभिएर, गुलाबझैँ सौन्दर्य जोगाएर, ‘अजय’ विश्वास बोकेर, ‘आजाद’ आकांक्षा लिएर र ‘पथिक’ बनेर हिँडेको त्यो जीवन आज भौतिक रूपमा हामीमाझ छैन । तर इतिहासको लामो बाटोमा उहाँका पाइला लामो समयसम्म देखिनेछन् । पक्कै पनि परिवर्तनको सपना देख्ने मानिसले आफ्नो समयसँग कति इमानदार भएर बाँच्नुपर्छ ? भन्ने प्रश्न गरेको बेला शक्ति लम्सालको जीवन त्यस प्रश्नको एउटा जीवन्त उत्तर हुनेछ ।
शक्ति लम्सालको जीवनलाई पढ्दा एउटा निष्कर्ष सजिलै निकाल्न सकिन्छ । उहाँले आफ्नो समयका कठिन प्रश्नहरूबाट भाग्ने बाटो कहिल्यै रोज्नुभएन । उहाँ मेरो हृदयमा सदैव कम्युनिष्ट आदर्श र निष्ठाको बिम्ब बनाउन सफल एकजना क्रान्तिकारी तपस्वीको रूपमा सम्मानित भएर बाँच्नुभयो ।
ooo
